Świat W Oczach Sąsiadki

Ryszard Koziołek od lat przekonuje, że literatura nie jest zamkniętym muzeum dawnych tekstów, lecz żywym sposobem opowiadania o rzeczywistości. Sięgając po jego „Świat w oczach sąsiadki” (Wydawnictwo Znak), spodziewałam się właśnie takiej lektury - eseistycznej, erudycyjnej, prowadzącej czytelnika od klasyki literatury do współczesnych dylematów. Otrzymałam jednak książkę o nieco innym ciężarze gatunkowym. To przede wszystkim błyskotliwy komentarz do otaczającego Nas świata, ubrany w atrakcyjną formę dialogów z wyimaginowaną sąsiadką.

Pomysł jest prosty, ale niezwykle nośny. Sąsiadka nie jest wyłącznie literackim chwytem - staje się głosem zdrowego rozsądku, codziennego doświadczenia, czasem nieufności i sceptycyzmu, a czasem zwykłej ciekawości. Autor, będący nie tylko cenionym historykiem literatury, ale również rektorem Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach, prowadzi z nią rozmowy o sprawach, które w ostatnich latach zdominowały Nasze życie: napięciach społecznych, politycznych sporach, ekonomicznych niepokojach czy przemianach cywilizacyjnych. Dzięki tej konwencji książka nie przypomina zbioru felietonów ani akademickich rozpraw. Czyta się ją jak zapis kolejnych spotkań, podczas których świat oglądany jest z różnych perspektyw, bez łatwych recept i jednoznacznych ocen.

Największą siłą tej publikacji jest umiejętność stawiania pytań. Koziołek nie moralizuje i nie buduje pozycji nieomylnego komentatora. Raczej zaprasza do wspólnego namysłu nad rzeczywistością, pokazując, że każda odpowiedź rodzi kolejne wątpliwości. To bardzo humanistyczny sposób prowadzenia opowieści - oparty na dialogu, a nie na wygłaszaniu prawd objawionych. W czasach uproszczonych narracji i medialnych skrótów taka postawa wydaje się szczególnie cenna.

Na osobne uznanie zasługują ilustracje Jacka Świdzińskiego. Nie są jedynie ozdobnikiem ani przerywnikiem między tekstami. Stanowią pełnoprawny element książki, komentują treść z charakterystycznym dla artysty poczuciem humoru, ironią i graficzną oszczędnością. Doskonale współbrzmią z narracją Koziołka, tworząc spójną całość, w której słowo i obraz wzajemnie się dopełniają. To jeden z tych przypadków, gdy oprawa graficzna nie tylko podnosi walory estetyczne wydania, ale także wzbogaca jego interpretację.

Muszę jednak przyznać, że podczas lektury towarzyszyło mi pewne poczucie niedosytu. Od autora, który od lat fascynująco pisze o literaturze i potrafi wydobywać z klasycznych tekstów ich zaskakującą aktualność, oczekiwałam większej liczby odwołań do historii literatury. Oczywiście takie nawiązania się pojawiają, lecz ustępują miejsca komentarzom dotyczącym współczesności. Rozumiem ten wybór - książka wyrasta przecież z potrzeby reagowania na bieżące wydarzenia - jednak jako czytelniczka i była studentka profesora liczyłam, że literatura stanie się częstszym przewodnikiem po opisywanym świecie. Być może właśnie tego elementu zabrakło mi najbardziej.

Nie zmienia to faktu, że „Świat w oczach sąsiadki” jest książką ważną i potrzebną. Pokazuje, że rozmowa wciąż pozostaje jednym z najcenniejszych narzędzi poznawania rzeczywistości, a humanistyka nie musi zamykać się w murach uniwersytetu. Koziołek udowadnia, że można pisać mądrze, a jednocześnie przystępnie, bez rezygnowania z intelektualnej głębi. To lektura, która zachęca do zatrzymania się, spojrzenia na codzienne wydarzenia z innej perspektywy i zadania sobie kilku niewygodnych pytań.

Polecam tę książkę wszystkim, którzy cenią eseistykę otwartą na dialog i współczesność. Warto po nią sięgnąć również dla znakomitych ilustracji Jacka Świdzińskiego, które nadają publikacji wyjątkowy charakter. Ja zamykam ją z satysfakcją, ale także z przekonaniem, że chętnie przeczytałabym jeszcze więcej Koziołka-historyka literatury niż Koziołka-komentatora bieżących wydarzeń. Być może właśnie wtedy rozmowy z sąsiadką zyskałyby dla mnie jeszcze głębszy, ponadczasowy wymiar.