Dyktator Czy Wybawca Przyczyny I Kulisy Przewrotu Majowego 1926

Dokładnie sto lat po tragicznych i brzemiennych w skutki wydarzeniach z maja 1926 roku, debata nad postawą Józefa Piłsudskiego oraz stanem ówczesnej polskiej demokracji wciąż budzi ogromne, wręcz skrajne emocje. Nic w tym dziwnego - przewrót majowy był momentem pęknięcia, który na zawsze zmienił oblicze Drugiej Rzeczypospolitej.

W tę rocznicową i skomplikowaną dyskusję wpisuje się publikacja „Dyktator czy wybawca. Przyczyny i kulisy przewrotu majowego 1926”, która ukazała się nakładem Wydawnictwa Biały Kruk. Książka ta, będąca z jednej strony rzetelnym wykładem historycznym, z drugiej zaś wyrazistym głosem publicystycznym, zmusza do refleksji nad tym, jak kruche bywają instytucje demokratyczne w obliczu wewnętrznego pieniactwa i zewnętrznych zagrożeń.

Autorem tej publikacji jest profesor Wojciech Polak, wybitny polski historyk, nauczyciel akademicki oraz badacz związany z Uniwersytetem Mikołaja Kopernika w Toruniu. Profesor Polak to postać niezwykle szanowana w środowisku naukowym, a jego zainteresowania badawcze koncentrują się przede wszystkim wokół historii najnowszej Polski, dziejów opozycji antykomunistycznej (ze szczególnym uwzględnieniem „Solidarności”) oraz relacji państwo-Kościół. Jest on autorem kilkudziesięciu monografii i setek artykułów naukowych, a za swoją tytaniczną pracę i wkład w badanie prawdy historycznej został odznaczony m.in. Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski. Profesor Polak słynie z tego, że nie ucieka od formułowania wyrazistych ocen moralnych i politycznych - jego historiografia jest zaangażowana, głęboko patriotyczna i nakierowana na wyciąganie z przeszłości realnych nauk dla współczesnych pokoleń Polaków.

Przystępując do lektury tej książki, miałem pełną świadomość tego, po jaki tytuł sięgam. Wydawnictwo Biały Kruk jest wydawnictwem niezwykle wyrazistym i bardzo czytelnym w swojej linii programowej. To oficyna o profilu jednoznacznie prawicowym i konserwatywnym, dlatego od samego początku wiedziałem, w jaki sposób będzie tutaj kreowana postać Józefa Piłsudskiego. Polak oczywiście nie potępia Marszałka. Patrzy na niego z dużą dozą empatii, przedstawiając go jako człowieka zmuszonego do działania w obliczu partyjniactwa, korupcji politycznej i chaosu Sejmokracji, który groził suwerenności kraju.

Mimo że Przewrót Majowy był jawnym złamaniem obowiązującego prawa i przyniósł krwawe ofiary, w narracji tej jawi się on bardziej jako tragiczna konieczność i odpowiedź na głębokie żądania społeczne niż jako cyniczny skok na władzę. Choć ta perspektywa może budzić polemikę u historyków o innych zapatrywaniach, to bez wątpienia warto zapoznać się z tą pozycją. W setną rocznicę tych wydarzeń dostarcza ona mnóstwa ciekawych faktów, cytatów oraz zakulisowych informacji dotyczących bezpośredniego otoczenia Marszałka i nastrojów panujących w tamtych dniach po obu stronach barykady.

Ogromnym atutem tej publikacji - co zresztą jest znakiem rozpoznawczym Białego Kruka - jest przebogata dokumentacja ilustracyjna. Zgromadzone w książce unikalne zdjęcia archiwalne, portrety, reprodukcje dokumentów z 1926 roku stanowią równoległą opowieść, którą ogląda się z zapartym tchem. To niesamowita, wizualna podróż w czasie, która uświadamia czytelnikowi, jak gigantyczną metamorfozę przeszedł nasz kraj w przeciągu ostatnich stu lat.

Przeglądając te fotografie, momentami trudno uwierzyć własnym oczom. Doskonałym i niezwykle obrazowym przykładem są chociażby podwarszawskie Kabaty, które na archiwalnych ujęciach z okresu dwudziestolecia międzywojennego jawią się jako skromna, głęboka prowincja - cicha wioska składająca się z zaledwie kilku krytych strzechą chat. Zestawienie tego obrazu ze współczesną rzeczywistością, w której Kabaty stanowią potężne, tętniące życiem, wielkomiejskie blokowisko w granicach administracyjnych Warszawy z własną stacją metra, wywołuje prawdziwy szok poznawczy. Te zdjęcia pokazują nie tylko militarny czy polityczny dramat tamtych dni, ale przede wszystkim niesamowity, cywilizacyjny skok, jakiego dokonaliśmy jako społeczeństwo.

WERDYKT

„Dyktator czy wybawca” to książka napisana z ogromnym polotem publicystycznym, którą - niezależnie od własnych sympatii historycznych - czyta się jednym tchem. Profesor Wojciech Polak stworzył dzieło dynamiczne, które z powodzeniem łączy naukową faktografię z żywym, mocnym komentarzem do teraźniejszości. Choć autorska, jednoznacznie prawicowa optyka interpretacji czynów Piłsudskiego nie każdego w pełni przekona, to bogactwo faktów oraz genialna warstwa wizualna czynią z tej pozycji niezwykle cenną lekturę na stulecie maja 1926 roku.