Paryż W Ruinie Miłość Wojna I Narodziny Impresjonizmu

Historia sztuki często przedstawiana jest jako opowieść o kolejnych stylach, wielkich dziełach i wybitnych twórcach. Znacznie rzadziej mówi się o tym, jak ogromny wpływ na rozwój artystycznych kierunków mają wydarzenia polityczne i społeczne. Sebastian Smee w książce „Paryż w ruinie. Miłość, wojna i narodziny impresjonizmu” (Wydawnictwo Arkady) udowadnia, że tych dwóch światów nie sposób od siebie oddzielić. W ten sposób tworzy fascynującą opowieść o Francji lat 1870–1871 - kraju pogrążonym w chaosie wojny francusko-pruskiej, oblężenia Paryża i dramatycznych wydarzeń Komuny Paryskiej, która jednocześnie staje się historią ludzi mających wkrótce na zawsze odmienić oblicze europejskiego malarstwa.

Już sam pomysł na książkę zasługuje na uznanie. Zamiast kolejnej chronologicznej opowieści o impresjonistach lub klasycznego opracowania dotyczącego wojny francusko-pruskiej, autor proponuje czytelnikowi narrację, w której historia polityczna i historia sztuki nieustannie się przenikają. Dzięki temu wielkie wydarzenia przestają być jedynie datami z podręczników, a stają się doświadczeniem konkretnych ludzi - artystów próbujących odnaleźć swoje miejsce w świecie, który dosłownie rozpada się na ich oczach.

Smee z wyjątkową swobodą przeplata kolejne wydarzenia polityczne wyimkami z biografii Claude’a Moneta, Édouarda Maneta, Gustave’a Courbeta czy Edgara Degasa. Nie są to krótkie anegdoty dodane dla urozmaicenia tekstu, lecz starannie wkomponowane fragmenty większej opowieści. Czytelnik obserwuje, jak wojna wpływa na ich wybory, twórczość, relacje z bliskimi i sposób postrzegania rzeczywistości. Każdy z malarzy reaguje inaczej, każdy doświadcza wydarzeń po swojemu, ale wszystkich łączy przekonanie, że świat, który znali, bezpowrotnie się zmienia.

Największą zaletą książki jest właśnie umiejętność pokazania, że impresjonizm nie narodził się w oderwaniu od historii. Zwykle myślimy o nim przez pryzmat rozświetlonych pejzaży, ogrodów Moneta czy scen z paryskich bulwarów. Smee przypomina jednak, że zanim artyści stworzyli obrazy kojarzone dziś z harmonią, światłem i kolorem, przyszło im żyć w rzeczywistości naznaczonej wojną, głodem, politycznym chaosem i społecznymi podziałami. Ta perspektywa pozwala spojrzeć na narodziny nowego kierunku artystycznego w zupełnie inny sposób.

Autor imponuje również warsztatem pisarskim. „Paryż w ruinie” nie jest książką naukową zamkniętą w hermetycznym języku, ale znakomicie napisaną opowieścią historyczną. Smee potrafi z równą swobodą opisywać działania militarne, polityczne intrygi i życie codzienne artystów, zachowując przy tym płynność narracji. Nie przytłacza nadmiarem dat ani nazwisk. Wręcz przeciwnie: prowadzi czytelnika przez kolejne wydarzenia tak, jakby opowiadał wielowątkową powieść, której bohaterami stają się zarówno politycy i generałowie, jak i przyszli impresjoniści.

Szczególnie cenne okazało się dla mnie to, że autor nie idealizuje swoich bohaterów. Monet, Manet, Courbet czy Degas pozostają ludźmi z krwi i kości, uwikłanymi w osobiste problemy, polityczne sympatie i trudne wybory. Dzięki temu książka nie zamienia się w pomnik wystawiony wielkim artystom, lecz pozostaje wiarygodną opowieścią o ludziach żyjących w wyjątkowo niespokojnych czasach.

Największym odkryciem tej lektury było jednak samo spojrzenie na wojnę francusko-pruską. To pierwsza książka, z jaką się spotkałam, która opowiada o tym konflikcie właśnie z perspektywy rodzącej się nowoczesnej sztuki. Wojna nie stanowi tutaj jedynie tła dla biografii malarzy ani impresjoniści nie są wyłącznie ciekawostką uzupełniającą opis wydarzeń politycznych. Oba wątki rozwijają się równolegle, wzajemnie się tłumacząc i uzupełniając. Dzięki temu historia Francji lat 1870–1871 nabiera nowego wymiaru, a czytelnik lepiej rozumie, dlaczego kilka lat później impresjonizm okazał się tak przełomowym zjawiskiem.

„Paryż w ruinie” to książka, która zachwyca erudycją, ale nie popada w akademicki ton. Sebastian Smee udowadnia, że historia sztuki może być pasjonującą opowieścią o ludziach, emocjach i wielkich przemianach społecznych. Polecam ją nie tylko miłośnikom impresjonizmu, lecz także wszystkim zainteresowanym historią XIX wieku. To jedna z tych publikacji, które zmieniają sposób patrzenia na dobrze znane wydarzenia i pokazują, że za każdym artystycznym przełomem kryje się znacznie więcej niż tylko talent jego twórców.